రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధంలో భారత్ మధ్యవర్తిత్వ ప్రయత్నం.. సమగ్ర కాల్పుల విరమణ ప్రతిపాదన

ఇంటర్నేషనల్ డెస్క్, అక్టోబర్ 9: నాలుగున్నరేళ్లకు పైగా కొనసాగుతున్న రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధంలో ఉద్రిక్తతలు తగ్గించే దిశగా భారత్ మరింత స్పష్టమైన దౌత్యపాత్ర పోషించేందుకు ముందుకు వచ్చినట్లు తాజా పరిణామాలు సూచిస్తున్నాయి. ఉక్రెయిన్ విదేశాంగ మంత్రి ఆండ్రి సిబిహా ప్రకారం, భారత్, తుర్కియే, ఈజిప్ట్, అమెరికా దేశాలు రష్యా-ఉక్రెయిన్ మధ్య వేర్వేరు కాల్పుల విరమణ ప్రతిపాదనలు కీవ్‌కు అందించాయి. వీటిలో భారత్ ప్రతిపాదన అత్యంత సమగ్రంగా ఉందని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు. ఇక్కడ ఒక కీలక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. ఈ ప్రతిపాదనలు రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధాన్ని పూర్తిగా ముగించేందుకు రూపొందించిన సమగ్ర శాంతి ఒప్పందాలు కావు. బదులుగా, యుద్ధంలోని కొన్ని అత్యంత ప్రమాదకర రంగాల్లో పరస్పర దాడులను తగ్గించి, తాత్కాలిక లేదా విభాగాలవారీ కాల్పుల విరమణకు మార్గం సుగమం చేయాలన్నది ప్రధాన ఉద్దేశం. భారత్ ప్రతిపాదన అధికారికంగా పూర్తిగా బహిర్గతం కాలేదు. అయితే అందుబాటులో ఉన్న రిపోర్టుల ప్రకారం అది మూడు ప్రధాన అంశాలపై దృష్టి పెడుతోంది. మొదటిది ఇంధన మౌలిక వసతులు, పోర్టులు వంటి కీలక సౌకర్యాలపై రష్యా, ఉక్రెయిన్ పరస్పర దాడులను నిలిపివేయడం. రెండవది బ్లాక్ సీ మార్గం ద్వారా ధాన్యం, ఇంధన సరఫరాలు అంతరాయం లేకుండా కొనసాగేందుకు భద్రత కల్పించడం. మూడవది వాణిజ్య నౌకలు, వాటి సిబ్బంది సురక్షితంగా ప్రయాణించేలా చర్యలు తీసుకోవడం. ఈ మూడు అంశాల కలయికే భారత్ ప్రతిపాదనను ఇతర దేశాల ఆఫర్ల కంటే విస్తృతంగా చేస్తోందని ఉక్రెయిన్ వర్గాలు చెబుతున్నాయి. తుర్కియే, ఈజిప్ట్ ప్రతిపాదనలు ప్రధానంగా బ్లాక్ సీ వాణిజ్య రవాణా, ధాన్యం ఎగుమతుల భద్రతపై దృష్టి పెడుతున్నట్లు సమాచారం. అమెరికా ప్రతిపాదనలో ఇంధన సదుపాయాలపై దాడులు నిలిపివేయడం, ధాన్యం కారిడార్ పునరుద్ధరణ, రష్యా-ఉక్రెయిన్-అమెరికా మధ్య త్రైపాక్షిక చర్చలు వంటి అంశాలు ఉన్నట్లు రిపోర్టులు పేర్కొంటున్నాయి. Al Jazeera ఉక్రెయిన్ విదేశాంగ మంత్రి సిబిహా భారత ప్రతిపాదనపై సానుకూలంగా స్పందించారు. ఉక్రెయిన్ పరిమిత కాల్పుల విరమణకు సిద్ధంగా ఉందని, అయితే అది కేవలం ఒక రంగానికే పరిమితం కాకుండా ఇంధన, పోర్టు మౌలిక వసతులు, బ్లాక్ సీ నౌకాయానాన్ని కలిపిన సమగ్ర ప్యాకేజీగా ఉండాలని పేర్కొన్నారు. భారత్ ఇలాంటి మధ్యవర్తిత్వ పాత్రపై ఆసక్తి చూపడం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. రష్యాతో భారత్‌కు దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక సంబంధాలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో ఉక్రెయిన్‌తో కూడా దౌత్య సంబంధాలు కొనసాగిస్తోంది. యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పటి నుంచి భారత్ ప్రత్యక్షంగా ఏ పక్షానికీ సైనిక మద్దతు ప్రకటించకుండా, సంభాషణ, దౌత్య మార్గాల ద్వారానే సమస్య పరిష్కారం కావాలని పలుమార్లు పేర్కొంది. తాజా ప్రతిపాదన కూడా అదే విధానానికి విస్తరణగా కనిపిస్తోంది. ముఖ్యంగా భారత విదేశాంగ మంత్రి ఎస్. జైశంకర్ ఇటీవల ఉక్రెయిన్‌ను సందర్శించడం, అనంతరం ఐక్యరాజ్యసమితి సర్వసభ్య సమావేశం సందర్భంగా సిబిహాతో సమావేశమవడం వంటి పరిణామాలు ఈ ప్రతిపాదన రూపకల్పనకు నేపథ్యంగా ఉన్నట్లు రిపోర్టులు చెబుతున్నాయి. జైశంకర్ బ్లాక్ సీ నౌకాయాన భద్రత అంశంలో భారత్ ఉపయోగకర పాత్ర పోషించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నట్లు కూడా పేర్కొన్నారు. Al Jazeera భారత్‌కు బ్లాక్ సీ భద్రతపై ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండటానికి ఒక కారణం వాణిజ్య నౌకల్లో భారతీయ సిబ్బంది పెద్ద సంఖ్యలో పనిచేయడమే. ఇటీవలి నెలల్లో బ్లాక్ సీ ప్రాంతంలో వాణిజ్య నౌకలపై దాడుల్లో భారతీయ నావికులు మరణించడం, గాయపడటం వంటి ఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. దీంతో వాణిజ్య నౌకల భద్రత భారత దౌత్య అజెండాలో మరింత ప్రాధాన్యం పొందింది. Al Jazeera ధాన్యం, ఇంధన సరఫరాల అంశం కూడా ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థకు కీలకం. రష్యా, ఉక్రెయిన్ ప్రపంచ గోధుమ ఎగుమతుల్లో పెద్ద వాటా కలిగి ఉన్నాయి. పోర్టులపై దాడులు, బ్లాక్ సీ రవాణా అంతరాయాలు ఆహార ధరలను పెంచే ప్రమాదం కలిగిస్తాయి. ముఖ్యంగా ఆఫ్రికా, మధ్యప్రాచ్య దేశాలు ఉక్రెయిన్, రష్యా ధాన్యంపై గణనీయంగా ఆధారపడుతున్నాయి. 2022లో తుర్కియే, ఐక్యరాజ్యసమితి మధ్యవర్తిత్వంతో బ్లాక్ సీ గ్రెయిన్ ఇనిషియేటివ్ అమల్లోకి వచ్చింది. అయితే రష్యా 2023లో ఆ ఒప్పందం నుంచి తప్పుకుంది. ఆ తర్వాత ధాన్య నౌకాయాన భద్రతపై పలు దౌత్య ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ శాశ్వత పరిష్కారం సాధ్యం కాలేదు. భారత ప్రతిపాదన ఆ అనుభవాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని మరింత విస్తృతమైన ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను సూచిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది. అమెరికా కూడా ఇటీవలి నెలల్లో కొత్త దౌత్య ప్రయత్నాలు ప్రారంభించింది. ఇంధన సదుపాయాలపై పరస్పర దాడులు నిలిపివేయడం, ధాన్యం కారిడార్‌ను పునరుద్ధరించడం, రష్యా-ఉక్రెయిన్ మధ్య త్రైపాక్షిక చర్చలు ఏర్పాటు చేయడం వంటి అంశాలను వాషింగ్టన్ ప్రతిపాదించినట్లు ఉక్రెయిన్ అధికారులు పేర్కొన్నారు. అయితే మాస్కో వైఖరి ఇప్పటికీ కీలక అడ్డంకిగా ఉంది. రష్యా అధికారికంగా భారత శాంతి ప్రయత్నాలను స్వాగతిస్తున్నట్లు సంకేతాలు ఇచ్చినా, తాత్కాలిక కాల్పుల విరమణల కంటే దీర్ఘకాలిక, సమగ్ర పరిష్కారం అవసరమని క్రెమ్లిన్ చెబుతోంది. అక్టోబర్ 8న క్రెమ్లిన్ ప్రతినిధి దిమిత్రి పెస్కోవ్ మాట్లాడుతూ, యుద్ధాన్ని చిన్నచిన్న తాత్కాలిక ఒప్పందాలతో కాకుండా దీర్ఘకాలిక భద్రతా వ్యవస్థతో పరిష్కరించాలన్నదే రష్యా దృక్పథమని తెలిపారు. Reuters దీంతో భారత్ ప్రతిపాదన అమలవుతుందా అన్నది ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉంది. ఉక్రెయిన్ సానుకూలంగా ఉన్నప్పటికీ, రష్యా నుంచి స్పష్టమైన అంగీకారం అవసరం. గతంలో కూడా ఇంధన మౌలిక వసతులపై దాడులు నిలిపివేయడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. కానీ పరస్పర ఉల్లంఘన ఆరోపణలతో అవి విఫలమయ్యాయి. యుద్ధం కొనసాగుతున్న సమయంలో దౌత్య ప్రయత్నాలకు మరో సవాలు నేలమీద కొనసాగుతున్న భారీ దాడులే. తూర్పు ఉక్రెయిన్‌లోని డొనెట్స్క్ ప్రాంతంలోని క్రామటోర్స్క్‌లో అక్టోబర్ 8న ప్రయాణికుల బస్సులపై జరిగిన రష్యా దాడిలో కనీసం 30 మంది మరణించి, 18 మంది గాయపడినట్లు ఉక్రెయిన్ అధికారులు తెలిపారు. తరువాత కొన్ని రిపోర్టుల్లో మృతుల సంఖ్య 33కి పెరిగినట్లు వెల్లడైంది. ఇలాంటి దాడులు కొనసాగుతుండటం వల్ల పరస్పర విశ్వాసం మరింత తగ్గుతోంది. ఉక్రెయిన్ ప్రభుత్వం దీనిని పౌర రవాణాపై ఉద్దేశపూర్వక దాడిగా పేర్కొంది. రష్యా మాత్రం ఈ ఘటనపై వెంటనే వివరణ ఇవ్వలేదు. ఈ తరహా ఘటనలు మధ్యవర్తిత్వ ప్రయత్నాలను మరింత క్లిష్టం చేస్తాయి. రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం 2022 ఫిబ్రవరిలో ప్రారంభమై ఇప్పుడు ఐదో సంవత్సరంలోకి ప్రవేశించింది. లక్షలాది మంది ప్రజలు తమ ఇళ్లను విడిచిపెట్టగా, వేలాది మంది పౌరులు మరణించారు. ఇంధన, రవాణా, విద్యుత్, పోర్టు మౌలిక వసతులు భారీగా దెబ్బతిన్నాయి. అందుకే పూర్తి శాంతి ఒప్పందం వెంటనే సాధ్యం కాకపోయినా, కనీసం కొన్ని కీలక రంగాల్లో దాడులు నిలిపివేయడం కూడా పెద్ద ముందడుగుగా భావించవచ్చు. ముఖ్యంగా బ్లాక్ సీ నౌకాయానం, ఇంధన మౌలిక వసతులు, పోర్టులపై దాడులు తగ్గితే అంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి కొంత ఉపశమనం లభించవచ్చు. భారత్‌కు ఇక్కడ మరో దౌత్య ప్రయోజనం కూడా ఉంది. రష్యాతో సంబంధాలు కొనసాగిస్తూ, ఉక్రెయిన్‌తో చర్చలు జరపగల కొద్ది పెద్ద దేశాల్లో భారత్ ఒకటి. పాశ్చాత్య దేశాలతోనూ భారత్‌కు బలమైన వ్యూహాత్మక సంబంధాలు ఉండటం వల్ల మధ్యవర్తిత్వంలో ప్రత్యేక స్థానం లభించవచ్చు. అయితే “మధ్యవర్తి”గా వ్యవహరించడం అంటే కేవలం ప్రతిపాదన చేయడం కాదు. రష్యా, ఉక్రెయిన్ రెండింటి నుంచి కనీస రాజకీయ అంగీకారం పొందడం, అమలు పద్ధతి రూపొందించడం, ఉల్లంఘనలను పర్యవేక్షించే వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయడం, భద్రతా హామీలపై స్పష్టత ఇవ్వడం వంటి క్లిష్టమైన దశలు అవసరం. అందువల్ల భారత ప్రతిపాదనను వెంటనే శాంతి ఒప్పందంగా భావించడం సరైంది కాదు. ఇది యుద్ధాన్ని నియంత్రించే ఒక పరిమిత దౌత్య ప్రయత్నం మాత్రమే. అయినప్పటికీ నాలుగున్నరేళ్లుగా కొనసాగుతున్న యుద్ధంలో కొత్త మధ్యవర్తులు ముందుకు రావడం, ముఖ్యంగా భారత్ వంటి పెద్ద దేశం మరింత ప్రత్యక్ష పాత్ర పోషించేందుకు సిద్ధమవడం ప్రాధాన్యం కలిగిన పరిణామం. రాబోయే రోజుల్లో రష్యా అధికారిక స్పందన, ఉక్రెయిన్ షరతులు, అమెరికా-తుర్కియే-ఈజిప్ట్ ప్రతిపాదనలతో భారత్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను ఎలా సమన్వయం చేస్తారన్నది కీలకంగా మారనుంది. బ్లాక్ సీ భద్రతపై చిన్న ఒప్పందం సాధ్యమైతే, అది తర్వాత పెద్ద శాంతి చర్చలకు ఒక పరీక్షా దశగా ఉపయోగపడే అవకాశం ఉంది.